Ecosystemen: een introductie

Het concept van ecosystemen is een uit de biologie oorspronkelijke term die sinds enkele decennia ook wordt toegepast in economische literatuur. Voor ondernemers en managers is het een belangrijk instrument om de ondernemingsstrategie te bepalen, en beleidsmakers doen er een beroep op om lokale, regionale, nationale en zelfs globale groei mee te bewerkstelligen. Dit is een samenvatting van een meer uitgebreide paper.

Lees hier de volledige paper.

- Ecosystemen .pdf
1.18 MB

Kenmerken van ecosystemen

Zowel in een biologie- als in een economische context betekent een ecosysteem zoveel als een afgebakend en complex geheel van verschillende organismen (natuurlijke ecosystemen) of actoren/spelers (economische ecosystemen) die voortdurend met elkaar ageren. ‘Eco’ is oud-Grieks voor omgeving; de onderliggende gedachte van een ecosysteem is dan ook dat de organismen of actoren niet op zichzelf bestaan maar steeds begrepen moeten worden als onderdeel van een groter geheel. Elk ecosysteem is uniek, endogeen en niet-lineair. Het wordt dus van binnenuit opgebouwd en vormgegeven, hoewel interacties met andere ecosystemen een zekere mate van exogene beïnvloeding impliceren, en is onderhevig aan het ‘vlindereffect’ dat stelt dat de kleinste actie een grote impact kan hebben, wat het chaotisch van aard maakt, zonder een bepaald einddoel. De interactie kan de vorm aannemen van concurrentie of samenwerking en is steeds dynamisch, waardoor een ecosysteem zelden of nooit een optimaal evenwicht zal bereiken.

Het grote verschil tussen natuurlijke en economische ecosystemen is de oorzaak van interactie, of de motivatie om ertoe over te gaan: respectievelijk instinctmatig en rationeel. In tegenstelling tot de organismen in natuurlijke ecosystemen zullen de mensen in economische ecosystemen ideeën, vaardigheden en voorwerpen combineren om tot nieuwe zaken te komen.

Soorten economische ecosystemen

Er bestaan verschillende soorten economische ecosystemen, maar er is in de literatuur ook veel begripsverwarring: concepten worden niet helder gedefinieerd en afgebakend en soms worden onjuiste benamingen gehanteerd. Bovendien blijft het in vele gevallen bij een concept dat niet getest of afgetoetst wordt in de praktijk, waardoor validatie niet mogelijk is.

De meeste economische ecosystemen focussen dan ook op de creatie van kennis, materiële zaken of waarde uitgedrukt in (economische) groei en innovatie. Op basis van waardecreatie als finale output onderscheiden we vijf veelgebruikte concepten (zie tabel 1). Zoals alle ecosystemen zijn deze 5 types ecosystemen opgebouwd rond een focale onderneming of platform, maar naargelang het type kan die een dominante, minder prominente of coördinerende rol binnen een proces van co-creatie opnemen. Eenzelfde onderneming kan simultaan deel uitmaken van verschillende ecosystemen en daarin telkens dezelfde of een andere rol opnemen, waardoor er ook een meta-interactie kan optreden tussen verschillende ecosystemen. Andere variaties zijn de permeabiliteit (open of gesloten), de intermediaire output, de geografische verankering en de aard van de interacties en de partnerschappen. 

Tabel 1. Overzicht van de verschillende types ecosystemen en hun kenmerken

Type

Geografi-sche ver-ankering

Interacties

Partner-schappen

Rol focale onderneming

Intermediaire uitkomst

Finale uitkomst

Bedrijfs-ecosysteem

Lokaal of regionaal

Samenwerking, concurrentie

Exploitatief

Dominant: marktleider of nichespeler

Customer value

Bedrijfs-groei

Kennis-ecosysteem

Lokaal of regionaal

Samenwerking

Exploratief

Minder dominant: prominente rol voor kenniscentra en innovators

Productie, verspreiding/uit-wisseling en behouden van kennis

Lokale of regionale groei

Innovatie-ecosysteem

Lokaal, regionaal, nationaal, continen-taal of mondiaal

Samenwerking, co-creatie

Exploratief en exploitatief

Coördinerende rol, ook belangrijke rol voor beleidsmakers, kenniscentra, innovators,…

Co-creatie van innovaties (direct) of co-creatie van innovatie-ondersteunende omgeving (indirect)

Lokale, regionale, nationale, continen-tale of mondiale groei

Ondernemend ecosysteem

Lokaal of regionaal

Samenwerking, co-creatie met nadruk op relationele maatregelen i.p.v. transactionele

Exploratief en exploitatief

Ondernemer staat centraal, belang van omgevings-factoren (cultuur, wetgeving,…)

Ondernemende activiteiten in de vorm van ondernemerschap (gazellen) en ondernemingszin incl. intrapreneur-ship (direct) of creatie van een ondernemerschaps- en ondernemings-zin-bevorderende omgeving (indirect)

Lokale of regionale groei

Startup-ecosysteem

Lokaal of regionaal

Samenwerking, co-creatie met nadruk op relationele maatregelen i.p.v. transactionele

Exploratief en exploitatief

Ondernemer staat centraal, belang van omgevings-factoren (cultuur, wetgeving,…)

Creatie van een omgeving die de opstart of doorgroei van startups bevordert

Lokale of regionale groei

Gerelateerde concepten

Doordat zowel ecosystemen en de verschillende onderverdelingen als enkele gerelateerde concepten niet altijd even duidelijk gedefinieerd en afgebakend zijn, is er in heel wat literatuur sprake van begripsverwarring, wat nog versterkt wordt door het feit dat ecosystemen net sterk voortbouwen op die verwante concepten.

Zo worden zakennetwerken en waardeketens weleens aangeduid als bedrijfsecosystemen, terwijl ze in se slechts de kern uitmaken van dit type ecosysteem. Het bedrijfsecosysteem is dus een meerlagige uitbreiding van een zakennetwerk of waardeketen. Kennis-, innovatie- en ondernemende ecosystemen worden dan weer verward met industriezones, clusters en innovatiesystemen, waarbij vooral innovatie-ecosystemen en innovatiesystemen regelmatig door elkaar gebruikt of als synoniemen opgevat worden. Er zijn dan ook sterke gelijkenissen: de kostenreducerende rol van geografische nabijheid die een vlotte uitwisseling van kennis, ideeën en middelen mogelijk maakt, of het belang van samenwerking en netwerken, de aanwezigheid van andere ondernemingen en de spillover van kennis. Innovatie- en ondernemende ecosystemen onderscheiden zich door meer zelfregulering, meer spontaniteit bij hun ontstaan en vormgeving, een intensiever niveau van samenwerking in de vorm van co-creatie, en de aanwezigheid van een oorzakelijk verband tussen de verschillende actoren die de interacties dynamischer maakt dan de meer statische clusters en innovatiesystemen. Ondernemende ecosystemen onderscheiden zich bovendien ook nog door een focus op startups en de doorgroei ervan in plaats van op gevestigde ondernemingen, de centrale rol van de ondernemers en diens leidende rol in het ontstaan en de vormgeving van het ecosysteem tegenover de centrale en leidende rol van de overheid in clusters en innovatiesystemen, en een focus op ondernemerschap en ondernemingszin ongeacht de industriële sector tegenover de focus op een bepaalde sector of enkele sectoren bij industriezones, clusters en innovatiesystemen.

Was deze informatie nuttig?

Bedankt voor uw feedback!

Auteurs

SYNTRA Vlaanderen

Recente blogberichten