Tenderactie circulaire businessmodellen

Het Vlaams Agentschap voor Ondernemersvorming – SYNTRA Vlaanderen wil via een overheidsopdracht kmo’s ondersteunen in de transitie naar een circulaire economie. In deze bijdrage lichten we de opdracht toe en de achtergrond ervan, voor mogelijk geïnteresseerde opdrachtnemers en het bredere publiek.

De overheidsopdracht heeft tot doel om ondernemers te begeleiden bij het herbekijken en aanpassen van hun financiële plannen. Dit wordt gerealiseerd d.m.v. klassikale sessies en individuele coaching, gericht op de vernieuwde ondernemersplannen die ook aan een haalbaarheidsstudie onderworpen worden.

De doelgroep van het opleidingstraject bestaat uit leidinggevenden, zelfstandigen en freelancers, in alle levensfases van de onderneming (prestart, starters en/of gevestigde ondernemingen).

Aanleiding

Aanleiding voor de oproep is de beleidsnota 2019-2024 departement Economie, Wetenschapsbeleid en Innovatie (EWI). Daarin focust het departement EWI op 6 brede projecten om met Vlaanderen tot de meest innovatieve regio’s en landen van de Europese Unie te behoren.  Twee van de 6 transversale projecten hebben betrekking op deze aanbesteding, nl. innovatie voor klimaatneutrale oplossingen in de industrie; en duurzaam groeien dankzij een kennisgedreven circulaire economie. De einddoelstellingen zijn ‘meer en sterkere ondernemers’ en ‘het stimuleren van een ondernemers -en innovatiecultuur’.

Voor de definitie van circulaire economie verwijzen we naar McKinsey en de Ellen MacArthur Foundation. Zij omschrijven circulaire economie als “een industrieel (eco)systeem dat zichzelf herstelt en door middel van productdesign het ‘end-of-life’ concept vervangt” (De Angelis, 2018:46).

Essentieel daarbij zijn het reduceren van afval, de toepassing van hernieuwbare energie en een hoogwaardig ontwerp van materialen, productiesystemen en businessmodellen.

Figuur 1. Componenten uit de Circulaire Economie (Bron: Planbureau voor Leefomgeving Nederland)

Voor het realiseren van een Circulair Businessmodel onderscheidt Vlaanderen Circulair 5 mogelijke pistes.1 Ten eerste is er het gebruik van ‘circulaire input’. Dit houdt in dat zoveel mogelijk geproduceerd wordt met wordt met hernieuwbare energie2, biogebaseerde3 of volledig recycleerbare4 materialen om (energie)bronnen met één levenscyclus te vervangen. Ten tweede worden grondstoffen en/of energie van afgedankte producten of reststromen herwonnen. Ten derde wordt de levensduur van een product verlengd door herstel, upgrading en verkoop. Ten vierde is er een verschuiving van eigendom naar deelplatformen (bvb. autogebruik) en tot slot is er het systeem ‘product als dienst’. D.w.z. dat een onderneming eigenaar blijft van het product en dat de consument periodiek betaalt voor het gebruik van het product. In dit verdienmodel maakt de onderneming een product zo duurzaam mogelijk om kosten voor reparatie en vervanging te vermijden. Bovendien neemt de onderneming het product op het einde van de levenscyclus terug en hergebruikt of recycleert ze onderdelen voor nieuwe producten.5

In figuur 1 schetst het Nederlands Planbureau voor Leefomgeving de belangrijkste circulaire economische principes.

  • 1. https://vlaanderen-circulair.be/nl/kennis/ondernemen-in-de-circulaire-economie
  • 2. Zon, warmtekrachtkoppeling, wind op land, water en kleinschalige biomassa.
  • 3. Biogebaseerde materialen: het bedrijf Oleon verwerkt natuurlijke grondstoffen, zoals kokosolie, koolzaadolie, palmolie en rundervet tot halfafgewerkte producten. Bron: https://vlaanderen-circulair.be/nl/doeners-in-vlaanderen/detail/oleon
  • 4. Volledig recycleerbare materialen: bouwmaterialen zoals leemstenen, stampleem en leempleisters. Deze materialen worden na gebruik terug aan de grond gegeven of opnieuw omgevormd tot bouwmateriaal. Bron: https://vlaanderen-circulair.be/nl/doeners-in-vlaanderen/detail/bc-architecten
  • 5. https://www.kampc.be/artikel/2019/05/17/Blog-11-Circulaire-businessmodellen-product-als-dienst

Voordelen en opportuniteiten van circulaire businessmodellen

Wat zijn de voordelen voor bedrijven? Op macro-economisch niveau doe de circulaire economie het aantal jobs sterk toenemen. Alleen al voor de sector van afvalbeheer berekende het Steunpunt voor Duurzaam Materialenbeheer (2014) dat de circulaire economie in 2020 27.000 nieuwe jobs zou opleveren.

Volgens de Ellen MacArthur Foundation (2012) kan Vlaanderen eveneens 3,4 miljard euro aan materiaalkosten besparen. Dat betekent 2% van het Vlaams Bruto Binnenlands Product (BBP) (Departement EWI, 2017).

Verder is Vlaanderen grondstofrijk. In producten, gebouwen en stortplaatsen (‘urban mine’) zitten grote hoeveelheden grondstoffen. Een ton gsm’s bevat bvb. 50-150 kg koper, 500-700 gr zilver en 150-400 gr goud. Het bedrijf Umicore anticipeerde op deze nieuwe marktactiviteit en is wereldleider op vlak van recyclage van zeldzame materialen uit technologische afvalproducten (Vanassche, 2017).  

Op individueel bedrijfsniveau lijst het Vlaams Netwerk van Ondernemingen (VOKA) volgende opportuniteiten op (Vanassche, 2017):

  • Circulaire economie leidt tot een kostendaling door een efficiënter gebruik van materialen en een vermindering van afvalstromen. Grondstofkosten maken volgens OVAM momenteel nog 40% uit van de totale bedrijvenkost.
  • Ook zorgt circulaire economie voor minder afhankelijkheid van geïmporteerde grondstoffen uit andere werelddelen. Door een toenemende globale vraag worden grondstoffen schaarser en bijgevolg duurder. Ook kunnen leveringsrisico’s verminderd worden door een beroep te doen op hernieuwbare grondstoffen.
  • Circulaire economie is een motor voor economische groei en innovatie. De innovatiegraad bij kleine (65%) en middelgrote bedrijven (80%) heeft bovendien progressiemarge t.o.v. grote bedrijven (88%).1
  • Een nieuwe generatie consumenten wil steeds meer duurzame en authentieke producten en diensten, en is bereid hiervoor een meerprijs te betalen. Ook krijgt bezit minder status. Deelauto’s, de (elektrische) fiets en het openbaar vervoer gelden als alternatieve transportmogelijkheden.  
  • Door technologische evoluties wordt het steeds interessanter om materialen opnieuw als grondstof in te zetten.
  • Samenwerking en innovatie, zoals bij intelligent productontwerp of nieuwe businessmodellen, zal het concurrentievoordeel doen groeien.
  • 1. Beleidsnota 2019-2024, Economie, Wetenschapsbeleid en Innovatie, p. 13.

Overheid als facilitator

VOKA rekent niet alleen op bedrijven, maar schrijft een belangrijke rol toe aan de overheid in de transitie naar een circulaire economie. De overheid wordt gezien als facilitator die kennis samenbrengt. Meer concreet wordt verwacht dat overheidsinstanties een ‘goede omgeving creëren’ (bvb. het wegwerken van financiële drempels); uitwisseling tussen bedrijven en kennisinstellingen stimuleren; en bedrijven sensibiliseren over het potentieel van circulaire economie (Vanassche, 2017).

Opdracht

Doel van deze overheidsopdracht is om een klassikaal traject te ontwikkelen dat tussen 16 en 32 uur duurt. Dit traject is erop gericht om ondernemers op te leiden richting circulaire economie door hen de nodige bagage te geven om hun businessplan te herbekijken. Het klassikaal traject zet daarnaast in op flexibilisering, praktijkgerichte didactiek en co-creatie (=kennisdeling). Het opleidingstraject bevat volgende aspecten:

  • Minstens 4 uur algemene vorming. De focus moet liggen op waardecreatie, nieuwe economische modellen, impact van bedrijfsvoering op maatschappij en leefmilieu.
  • Eén innovatief businessmodel dat makkelijk toepasbaar is op circulaire economie. Voorbeelden: Open Business Model Canvas+ en Business Model Innovation Grid.
  • Een brede waaier aan mogelijkheden op vlak van afvalreductie, energie-efficiëntie, hernieuwbare energie, intelligent productontwerp, deeleconomieën, evolutie van product naar dienst en lokaal ondernemerschap (= technische kennis).
  • Overzicht van steunmaatregelen (Vlaamse, federale en/of Europese overheid), gekoppeld aan potentiële investeringen.
  • Minstens drie praktijkcases, zodat de eindtermen voldoende afgestemd zijn op de noden van de ondernemers. Mogelijke cases zijn: bedrijfsbezoeken (bij bedrijven zoals Imec, Indaver, Glimps, Colruyt, WoonC, Albert Heijn, F2AGRI, Happy Kiddo, Stora Enso, Deceuninck, Ricoh, Aeronextlife, etc.), podcasts, digitale bedrijfsbezoeken, (buitenlandse) studiebezoeken, getuigenissen, het in kaart brengen van de circulaire economie in de eigen sector. De nadruk ligt telkens op best practices van circulaire economie. Zowel positieve verhalen als leerpunten moeten hierbij aan bod komen.
  • Eén of meerdere tools die momenteel op de markt zijn, bvb.: Kompas, VOKA-charter, MVO-scan, Ecodesign-link, OVAM Ecolizer 2.0, OVAM SIS Toolkit, etc.
  • Integratie van de 21ste-eeuwse vaardigheid “samenwerking”. De klassikale sessies bieden heel wat opportuniteiten om prestarters, starters en gevestigde ondernemers te laten samenwerken op het gebied van bvb. intelligente productontwerpen, afvalreductie of hernieuwbare energie. Hetzelfde geldt voor de verschillende rollen en fases binnen de productieketen (leveranciers, tussenhandelaren, klanten en afvalverwerkers).
  • Educatieve technologieën, en dit voor 20-50% van het volledige traject. Voordelen: (1) werkvormen, leeractiviteiten en toetsing worden aantrekkelijker of uitdagender gemaakt, (2) obstakels, zoals tijdsgebrek of een moeilijk privé-werk combinatie, worden weggewerkt, zodat bijscholing voldoende gepromoot wordt.
  • Eén of meerdere partnerschappen voor de uitbouw van het opleidingscurriculum (toeleiding, leerinhouden, cursusmateriaal en/of didactiek). Twee overheidsagentschappen die een partnerschap kunnen vormen zijn MVO Vlaanderen1 en Vlaanderen Circulair2. Deze niet-limitatieve lijst kan door de opdrachthouder aangevuld worden met andere interessante stakeholders.

Tijdens het traject voorziet de opdrachthouder per cursist minstens 1 opleidingsuur individuele coaching om de ondernemersplannen en haalbaarheidsstudies aan te passen en te finaliseren.

  • 1. Contactpersoon Bie De Keulenaer, bie.dekeulenaer@vlaanderen.be
  • 2. Contactpersoon Miranda Geusens, miranda.geusens@ovam.be

Indien (pre)starters of gevestigde ondernemers na het traject extra ondersteuning wensen bij de implementatie, kan een beroep gedaan worden op de expertise van CircleAid. Deze tool van OVAM en Vlaanderen Circulair koppelt ondernemers met (bijkomende) vragen aan sectorale experten. De experten kunnen facilitatoren van Vlaanderen Circulair of bedrijfsadviseurs van VLAIO zijn. Ook experts in intellectuele eigendom, die betalend advies verstrekken, hebben hun steun toegezegd aan het project ‘CircleAid’.   

Interesse in de opdracht?

Opleidingsaanbieders en/of expertisecentra, die interesse tonen voor de tenderactie Circulaire Business-modellen, kunnen het bestek doornemen via ‘E-procurement’, de portaalsite voor overheidsopdrachten. De opdracht wordt aan max. 5 indieners gegund.

De deadline voor het indienen van de offerte, vragensjabloon en budgetplan is vrijdag 19 juni 2020, om 12u.

Was deze informatie nuttig?

Bedankt voor uw feedback!
Referenties

 

  • De Angelis, R. (2018). Business Models in the Circulair Economy. Concepts, Examples and Theory. Londen: Palgrave.
  • Departement Economie, Wetenschap en Innovatie (2017). Startnota Transitieprioriteit Circulaire Economie. ‘Vlaanderen circulair’. Een stuwende kracht naar circulaire economie in Vlaanderen.
  • Steunpunt Duurzaam Materialenbeheer (2014). Verkennende analyse van het economisch belang van afvalbeheer, recyclage en de circulaire economie voor Vlaanderen.
  • Vanassche, E. (2017). VOKA Groeipapers. Circulaire economie: motor voor groei en innovatie.

Recente blogberichten